پنج‌شنبه 8 اسفند‌ماه سال 1387 @ 15:30

شیوه خلاصه کردن کتاب

دانشجویان عزیز  

با سلام و احترام

برای خلاصه کردن کتاب های مختلف برای کلیه درسها، لازم است که از شیوه ذیل استفاده شود. خواهشمند است در این زمینه توجه شود که این اقدام با دقت صورت گیرد.

موفق باشید

حسن بشیر

شیوه خلاصه کردن کتاب

برخی از دانشجویان مایلند که شیوه صحیح خلاصه کردن کتاب را بیاموزند، برخی نیز بدون توجه به اینکه هدف از خلاصه کردن کتاب چیست، از برخی صفحات کتاب مطالبی را انتخاب می کنند و بدون هیچگونه ترتیبی در کنار همدیگر می گذارند و نام آن را خلاصه کتاب می خوانند. بدتر از آن حتی معلوم نیست که این «شبه خلاصه» از کدام کتاب است. یعنی منبع کامل کتاب را نیز نمی نویسند. بهر حال در این مرحله از تحصیل دانشجویان عزیز، قطعا این گونه موارد قابل قبول نبوده و باید این کار با هدفی که مد نظر است به شکل مناسب و علمی تهیه شود.

بدیهی است که این شیوه خلاصه برداری تنها برای این درس تهیه نشده و می تواند به عنوان شیوه مناسب برای خلاصه کردن کتاب ها، بطور کلی مورد استفاده قرار گیرد. در اینجا باید اذعان کرد که خلاصه برداری از یک کتاب یک «هنر» است که نمی تواند تنها از طریق آموزش به دست آید. اصولا علاوه بر آموزش، علاقمندی و مهمتر از همه «توانمندی» خلاصه کننده نقش اساسی در خلاصه کردن دارد. علیرغم این مساله می توان گفت که با آموزش مداوم و تلاش برای تهیه خلاصه های مناسب از کتاب های مختلف، به این «هنر» دست یافت و آن را به دیگران آموزش داد.

هدف از خلاصه کردن کتاب

چند هدف در این زمینه وجود دارد که مهمترین آنها عبارتند از:

1-       آشنا شدن دانشجو (یا فرد خلاصه کننده) با کتاب به شکل دقیق

2-       تقویت قدرت گزینش مطالب مهم و اساسی از کتاب

3-       توانمند شدن در شیوه مطالعه "سریع خوانی" و حذف مطالب زاید و کشف مطالب غیر زاید و اساسی

4-       آشنا شدن با شیوه برداشت و نگارش نقل قول مستقیم و غیر مستقیم

5-       آشنا شدن با منبع گذاری درون متن و پایان متن

6-       بهره برداری تهیه کننده خلاصه و دیگران از خلاصه مزبور به شکل مناسب

7-       نهایتا تفکیک اندیشه ها، نظریات و روش های مربوط به نویسنده کتاب با سایر افراد دیگر که نویسند از آنان مطالبی را نقل کرده است.

بنابراین بدون تحقق اهداف فوق الذکر، خلاصه صورت گرفته، دقیق و علمی نبوده و تنها می تواند به عنوان برداشت هایی از یک کتاب به حساب آید.

شیوه خلاصه کردن کتاب

شامل مراحل ذیل است که معمولا باید به ترتیب آنها توج شود.

1-       اعلام منبع کامل کتاب:  که باید از همان آغاز به شرح ذیل درج شود:

برای کتاب های تالیفی: نام خانوادگی مولف، نام کوچک مولف، سال انتشار در پرانتز، نام کامل کتاب، محل نشر، نام ناشر، تعداد صفحات کتاب.

مثال: سجودی، فرزان (1383) نشانه شناسی کاربردی، تهران: نشر قصه. تعداد صفحات: 240.

برای کتاب های ترجمه ای: نام خانوادگی مولف، نام کوچک مولف، سال انتشار در پرانتز، نام کامل کتاب، نام مترجم، محل نشر، نام ناشر، تعداد صفحات کتاب.

مثال: استوری، جان (1385) مطالعات فرهنگی درباره فرهنگ عامه، ترجمه: حسین پاینده، تهران: نشرآگه، تعداد صفحات: 367.

2-       معرفی کلی کتاب: در اینجا باید حداکثر/ حتی الامکان، یک صفحه نسبت به معرفی کلی کتاب که شامل موارد ذیل است اقدام شود:

2-1- موضوع کلی مورد بحث کتاب

2-2- اهمیت کتاب در مقایسه با کتاب های مشابه

2-3- تعداد تقسیمات کتاب که شامل بخش ها و فصول کتاب. در اینجا باید عناوین بخش ها و فصول کاملا آورده شوند. اگر کتاب از مقالات مختلفی تشکیل شده است، باید ضمن آوردن عناوین فصول، نام نویسندگان آنها نیز ذکر شوند.

3-       تلخیص هر فصل به شکل جداگانه. با ذکر عنوان فصل. توجه شود که بدون درج خلاصه هر فصل معلوم نخواهد شد که موضوع بحث در هر فصل چیست.

4-       برای ورود در هر فصل بطور خیلی خلاصه موضوع فصل گفته شده و سپس به شکل قابل فهم خلاصه برداریها صورت گیرند. مهمترین نکته در اینجا این است که موارد خلاصه شده با همدیگر ارتباط منطقی داشته باشند. در غیر اینصورت معلوم نیست که هر بخش با بخش قبلی چه رابطه ای دارد.

5-       مشخص کردن نقل قول های مستقیم و غیر مستقیم در خلاصه کردن. متاسفانه بیشتر دانشجویان به این نکته توجه ندارند که بهر حال باید مشخص شود که خلاصه کردن چقدر مستند است. مستند کردن خلاصه یکی از مهمترین کارهای خلاصه برداری است.

6-       مستند کردن نقل قول های مستقیم و غیر مستقیم به شکل ذیل:

نقل قول مستقیم: مطلب نقل قول شده باید میان دو گیومه قرار گرفته و سپس منبع آن که شامل: نام خانوادگی مولف، سال انتشار، شماره صفحه است در پایان آن و درون متن آورده شود. به شرح ذیل:

مثال: "نشانه ی زبانی رابطه ی بین یک چیز و یک نام نیست، بلکه رابطه ای است بین یک مفهوم و یک الگوی صوتی." (سجودی، 1383، ص 23)

نقل قول غیرمستقیم: چون اصولا خلاصه کردن بطور اساسی برداشت های غیر مستقیم است لذا معمولا باید در هر پاراگراف فقط صفحه یا صفحات مورد خلاصه در پایان پاراگراف و در میان پرانتز آورده شوند تا مراجعه به آن صفحات امکان پذیر باشد.

7-       اگر نقل قولی در کتاب از شخص دیگری غیر از نویسنده اصلی کتاب باشد و لازم است که در خلاصه گنجانده شود باید دقیقا این موضوع مشخص گردد. به عبارت دیگر مطلب نقل شده حتما باید اگر نقل قول مستقیم باشد (که معمولا چنین است) بین دو گیومه قرار گیرد و در پایان آن همانند منبع گذاری برای نویسنده اصلی کتاب میان دو پرانتز نام خانوادگی، سال نشر، شماره صفحه نوشته شود. ولی آنچه که در اینجا تفاوت دارد که باید مورد توجه  دقیق قرار گیرد این است که این منبع گذاری متعلق به نویسنده دوم (غیر از نویسنده اصلی کتاب) و سال نشر و شماره صفحه کتاب آن نویسنده دیگری است نه نویسنده اصلی کتاب مورد خلاصه شده می باشد.

موارد کلی مهم

1-       درج نکات اصلی: معمولا در خلاصه کتاب موارد مهم عبارتند از: نظر یا نظریه نویسنده درباره موضوعات مختلف، روش به کار گرفته شده، شیوه استدلال، مدلها، جدولها، دیاگرامها و امثالهم می باشد. لذا در هنگام خلاصه کردن باید توجه داشت اگر نویسنده مدل خاصی را ارائه کرده باشد باید آورده شود. یا اگر جدول مهمی که شامل اطلاعات اساسی درج شده، حتما آورده شود. در اینجا باید توجه کرد که این موارد نباید به گونه ای باشد که به حجم اصلی خلاصه که متعاقبا خواهد آمد لطمه اساسی وارد سازد.

2-       حجم خلاصه کتاب: معمولا خلاصه یک کتاب باید بین %10 تا 20% از کل متن یک کتاب را شامل باشد. اگر این حجم خیلی کمتر یا خیلی بیشتر گردد، دیگر نمی توان آن را خلاصه کتاب نامید. بدیهی است در صورتیکه برخی از مدلها و جداولها اهمیت داشته باشند می توان این حجم را کمی بیشتر در نظر گرفت ولی نباید متن نوشتاری از حجم مزبور فراتر رود.

3-       زیرعناوین: یکی از موارد مهم برای خلاصه کردن درج زیرعناوین برای هر مطلب کلی است. این زیرعناوین معمولا محور هر مطلب را مشخص می کنند. زیر عناوین مزبور باید به شکل بولد باشند و زیر آنها خط کشیده شود.

4-       درج مطالب موافق و مخالف: یکی از مسائل مهم در خلاصه کردن توجه به مطالب موافق و مخالف با دیدگاههای نویسنده است. در اینجا نیز باید موارد مطرح شده کاملا مشخص شوند که از کدام نویسنده یا نویسندگان می باشند. یعنی منبع گذاری شوند.

5-       تقسیم بندی های معنی دار: یکی از کارهای مهم در خلاصه برداری ایجاد تقسیم بندی های معنی دار در حین برداشت های مختلف برای خلاصه برداری است. این تقسیم بندی ها می توانند بسیار کارگشا باشند. مثلا برای تعریف یک مفهوم مانند «فرهنگ» می توان مکاتب، افراد و جوامع مختلفی را مشخص کرد. برای ساده نوشتن و خلاصه کردن مناسب باید این تقسیم بندی ها مورد دقت قرار گرفته و مثلا این مفهوم را از دیدگاه مکاتب، افراد و جوامع مطرح نمود.

6-       درج منابع پایانی: یکی از مهمترین اقداماتی که متاسفانه بیشتر افراد به آن توجه ندارند، درج منابع پایانی در متن خلاصه شده است. این منابع باید شامل کلیه منابعی باشد که در خلاصه آورده شده باشند.

دکتر حسن بشیر

عضو هیئت علمی دانشکده معارف اسلامی و فرهنگ و ارتباطات

دانشگاه امام صادق (علیه السلام)

نظرات (16)
امید
سه‌شنبه 3 فروردین‌ماه سال 1389 ساعت 20:01
با تشکر از مطلب بسیار جامع و خوبتان
یک سوال داشتم؟
مقدمه های کتاب ها را که تالیف خود نویسندگان باشد را باید چگونه تخلیص کرد؟؟
امتیاز: 5 1
پاسخ:
با سلام و احترام
مقدمه عمدتا شامل دلایل انتشار کتاب- ضرورت تهیه کتاب- فصل بندی ها و غیره می باشد. لذا معمولا نیازی به خلاصه کردن ندارد. اما اگر مقدمه مطالبی فراتر از یک مقدمه معمولی داشته باشد می توان مانند بقیه مطالب کتاب خلاصه کرد.
دکتر ریحانی
سه‌شنبه 14 بهمن‌ماه سال 1393 ساعت 12:13
با سلام و احترام
با تشکر از مطالب حضرتعالی.
موفق باشید
امتیاز: 3 3
امین
سه‌شنبه 11 فروردین‌ماه سال 1394 ساعت 03:46
با سلام وقدردانی از مطالبی که گذاشتین.موفق باشید
امتیاز: 4 1
پاسخ:
با سلام و احترام و تشکر
حسن
یکشنبه 6 اردیبهشت‌ماه سال 1394 ساعت 20:53
خیلی به درد بخور نبود
تشکر
امتیاز: 6 2
نماینده رهبری
چهارشنبه 27 خرداد‌ماه سال 1394 ساعت 18:10
سلام علیکم
از شما خیلی ممنونم ولی روش دیگه ای هم هست که کمک کنید
امتیاز: 3 2
مریم
سه‌شنبه 25 اسفند‌ماه سال 1394 ساعت 12:49
با سلام و روز بخیر
برای خلاصه کردن کتاب هایی که عنوان خاطره دارند هم صدق میکند این روش یانه؟
امتیاز: 2 1
پاسخ:
با سلام و احترام
بله. بنظرم صدق می کند.
موفق باشید
مسعود
سه‌شنبه 3 فروردین‌ماه سال 1395 ساعت 20:19
سلام.میشه توضیح بدین که اصلا خلاصه کردن یعنی چی؟منظورم اینه که در خلاصه کردن کتاب فقط متن خود کتاب را ذکر می کنیم یا باید از خودمون و منابع دیگر نیز در متن خلاصه شده استفاده کنیم؟ممنون
امتیاز: 1 1
پاسخ:
با سلام و احترام
در خلاصه کردن کتاب:
1- فقط باید از کتاب استفاده کرد. نباید از متون دیگر استفاده کرد یا درون خلاصه اضافه نمود.
2-مطالب کتاب باید به قلم خودتان و با استفاده از متن کتاب خلاصه شود. اما توجه شود که باید معنای مورد نظر کتاب دقیقا حفظ شود.
3-در برخی از موارد حتما باید از کتاب نقل قول مستقیم انجام داد که باید در بین دو گیومه باشد و با ذکر منبع با شماره صفحه باشد.
موفق باشید
بشیر
صادق
یکشنبه 9 خرداد‌ماه سال 1395 ساعت 20:16
سلام
اگر ممکن است یک نمونه خلاصه کتاب ترجیحا داستان برای دانلود معرفی کنید. با تشکر
امتیاز: 1 1
پاسخ:
با سلام و احترام
چندین نمونه خلاصه کتاب در همین وبلاگ گذاشته ام. در مورد داستان احتمالا باید از طریق سرچ در گوگل اقدام کنید.
موفق باشید
دانشجو
یکشنبه 30 خرداد‌ماه سال 1395 ساعت 09:29
سلام استاد
یه سوال داشتم خواهشمندم زود جواب بدید
توی تلخیص میشه جملاتی که می نویسیم عینان از کتاب باشند یا حتما باید اول بخونیم و بعد به زبان خودمون خلاصه کنیم؟
امتیاز: 0 1
پاسخ:
با سلام و احترام
قطعا می توان عینا نقل قول کرد. اما باید حتما بین دو گیومه و با ذکر صفحه باشد. مثلا مواردی مثل تعریف را نمی توانید با قلم خودتان بیان کنید و حتما باید نقل قول مستقیم باشد و عینا درج شود.
موفق باشید
نگار
دوشنبه 15 آذر‌ماه سال 1395 ساعت 15:56
سلام خسته نباشید
عالی بود من عاشق این مطالب شدم
امتیاز: 2 0
پاسخ:
سلام
موفق باشید
انصاری
شنبه 27 آذر‌ماه سال 1395 ساعت 14:11
سلام استاد. ایا خلاصه نویسی فهرست دارد؟ اگر دارد ابتدا ما فهرست را بیاوریم و بعد یک صفحه به صورت کلی از کتاب بنویسیم یا بالعکس؟
امتیاز: 0 2
فاطمه
چهارشنبه 6 اردیبهشت‌ماه سال 1396 ساعت 10:57
سلام و عرض ادب
من یک کتابی رو برای یه مسابقه خلاصه کردم آیا در حیطه تخصص شما هست که براتون ایمیل کنم و بررسی کنید که ایراداتم چی هست؟؟
سپاس از شما
امتیاز: 0 1
پاسخ:
سلام. متاسفم که فرصت ندارم.
لیلا صوفى زاده
یکشنبه 15 مرداد‌ماه سال 1396 ساعت 17:00
سلام
مى بنشید لطفاً زود پاسخ دهید
چطور مى شه مقدمه را خلاصه کرد
امتیاز: 1 0
پاسخ:
سلام. همانگونه که مقاله را در چکیده خلاصه می کنید.
دکتر حمیدرضا محمودی
جمعه 5 آبان‌ماه سال 1396 ساعت 12:21
سلام.حضرتعالی در قسمتی فرمودید در خلاصه برداری نباید از منبع یا به عبارتی نویسنده دیگری نقل قول نمود.آیا این با درج منابع پایانی در تضاد نیست؟ آیا بایستی منابع پایانی به طور کامل درج شوند؟در این صورتشاید نویسنده از منبعی نقل قول کرده باشد که ما آن را زاید شمردیم.
و من الله توفیق
امتیاز: 0 0
پاسخ:
جناب آقای دکتر محمودی
با سلام و احترام و ارادت
1-متاسفانه متوجه بخش اول نشدم. به نوشته خودم مراجعه کردم ولی در این زمینه باز هم متوجه این نشدم که گفته شده که نباید از منبع یا نویسنده دیگری نقل قول کرد. البته چون خلاصه کار مربوط به یک کتاب است باید به همان نویسنده ارجاع داد و نقد کرد. اگر خواسته شود از نقل قولهای دیگری استفاده کرد شاید معنای نقد نویسنده یا نوشته نویسنده کتاب نباشد. در این زمینه می توان در نقد از نقل قولهای دیگران برای تایید، تعدیل، رد و یا تصحیح نوشته نویسنده اصلی کتاب استفاده کرد. بدیهی است در این زمینه باید در منابع پایانی منبع آنها را آورد. منابع پایانی کتاب لزومی ندارند که درج شوند. آنهائیکه استفاده شده اند درج می شوند.
ارادتمند
بشیر
بهمن
چهارشنبه 17 آبان‌ماه سال 1396 ساعت 19:33
سلام
استاد، نحوه خلاصه نویسی مقاله به چه صورت است؟ آیا باید تیتر وار مطالب را از چکیده، مقدمه، متن(با بخش هایش) و نتیجه گیری و منابع ذکر کرد؟
بسیار ممنون میشم که در این باب راهنمایی فرمایید
امتیاز: 0 1
پاسخ:
با سلام و احترام
بنده شیوه خلاصه نویسی کتاب ها را در همین سایت گذاشته ام. اگر سرچ کنید پیدا می کنید. بنظرم از آن شیوه بخوبی می توانید استفاده کنید.
موفق باشید
nari
شنبه 19 اسفند‌ماه سال 1396 ساعت 21:04
سلام من میخام کتاب تفسیر قرآنو خلاصه کنم ولی به مشکل بر خوردم میشه راهنماییم کنید که آیاتو بنویسم یا نه؟؟
امتیاز: 0 0
پاسخ:
با سلام. بله حتما لازم است.
برای نمایش آواتار خود در این وبلاگ در سایت Gravatar.com ثبت نام کنید. (راهنما)
نام :
ایمیل :
وب/وبلاگ :
ایمیل شما بعد از ثبت نمایش داده نخواهد شد